علوم تیزهوشان درس (۴)و(۵)

علت وقوع زلزله چیست؟ مهمترین اقداماتی که به هنگام زلزله باید انجام بدهیم کدام است ؟ چگونه برای زلزله آمادگی لازم را داشته باشیم  ؟

زمین لرزه یا همان زلزله، لرزش و حرکت پوسته زمین است که به علت آزاد شدن انرژی ناشیاز گسیختگی سریع گسل‌های پوسته زمین اتفاق می افتد. عموما قبل از رخ دادن زلزله اصلی، چندین زلزل کوچک در منطقه مورد نظر رخ می دهد کهبه آن ها پیش لرزه می گویند. از سوی دیگر به لرزش های پس از زلزله اصلی، پس لرزهمی گویند که عموما میزان و شدت آن ها، به میزان چشمگیری از زلزله اصلی کمتر است. به طور کلی زمین لرزه نتیجه آزاد شدن ناگهانی انرژی از داخل پوسته زمین است که امواج و همچنین ارتعاش هایی را به سطح زمین منتقل می کند. عموما زمین لرزه ها به کمک دستگاه های زلزله نگار یا زلزله سنج ثبت می شوند. شدت و بزرگی زلزله، به نسبت میزان انرژی آزاد شده محاسبه می شود. زمین لرزه های کوچک تر از ۳ ریشتر اغلب نا محسوس بوده و از سوی دیگر موارد بزرگ تر از ۶ ریشتر، می تواند خسارت های زیادی را با خود به همراه داشته باشد.

روی سطح زمین، زلزله به صورت ارتعاش یا گاهی جابه‌جایی پوسته زمین نمایان می شود. اگر مرکز وقوع زلزله در داخل دریا باشد، در صورت شدید بودن بزرگی و تغییر شکل نگهانی، باعث ایجاد طوفان های بزرگی مثل سونامی می شود؛ سونامی ها معمولا در زلزله های با بزرگی بیشتر از ۷ ریشتر در دریا اتفاق می افتند. گفتنی است که ارتعاشات زمین می تواند باعث ریزش کوه ها و همچنین فعال کردن کوه های آتش فشانی شود. بیشتر زلزله های به دلیل حرکت گسل های اتفاق می افتند؛ اما موارد دیگری مثل فعالیت های کوه های آتش فشانی، ریزش کوه، انفجار معدن ها و همچنین آزمایش های هسته ای می توانند باعث ایجاد زلزله شوند.

گسل چیست؟

گسل یا به زبان انگلیسی (Fault)، به شکستگی های داخل  پوسته زمین گسل گفته می شود که نسبت به همدیگر حرکت می کنند. این جابه‌جایی شکستگی ها در کنار هم، می تواند از چند میلی متر تا صد ها متر باشد. انرژی آزاد شده حاصل از حرکت شکستگی های گسل ها در کنار هم باعث به وجود آمدن زلزله می شود. به طور کلی گسل های بزرگ در پوسته زمین نتیجه حرکت برشی پوسته های زیرین زمین است و زمین لرزه ها حاصل انرژی آزاد شده از این حرکت ها هستند. گفتنی است که بزرگترین گسل ایران گسل زاگرس است. گسل ها بر اساس شیب سطح به سه گروه اصلی گسل شیب لغز، گسل امتداد لغز و گسل های مورب لغز طبقه بندی می شوند.

اقدام های پیش از زلزله

آمادگی فردی، یکی از مهم ترین کارهایی است که باید قبل از وقوع زلزله احتمالی انجام داد. برای مثال ممکن است به هنگام وقوع یک زلزله ناگهانی، شما در منزل، محل کار، استادیوم و یا در حال رانندگی باشید؛ اگر برای زلزله در هر مکان و شرایطی، برنامه ریزی و آمادگی قبلی داشته باشید؛ به هنگام وقوع زمین لرزه، شما توانایی حفظ خونسردی و آرامش خود را خواهید داشت و در نتیجه آن می توانید در شرایط اضطراری، درست ترین و بهترین تصمیم را گرفته و به سرعت عکس‌العمل‌های ایمنی لازم را انجام دهید. برای این آمادگی، بهتر است یک کیف کوچک، سبک و قابل حمل از وسایل ضروری و مورد نیاز خود آماده کنید. مهم ترین وسایل ضروری مورد نیاز بعد از زلزله عبارت اند از خوراکی های کنسروی و سرد کی نیاز به پخته شدن ندارند، لوازم بهداشتی، مدارک شخصی مثل شناسنامه و کارت ملی، پتوی سبک و وسایل گرمایشی و مقداری پول، از موارد اصلی هستند که باید در کیف اضطرار پیش از وقوع زمین لرزه قرار بگیرند. همچنین به همراه داشتن دست کش، کفش سبک، جعبه کمک های اولیه، آب (حداقل ۳ لیتر) و موارد دیگر، بسیار مهم هستند. شما با داشتن این موارد، در صورت وقوع زمین لرزه بزرگ، می توانید به مدت یک هفته به زندگی ادامه دهید تا شرایط محیطی و استقرار نیروهای امدادی به حالت عادی خود بازگردند.

اقدام‌های پس از وقوع زلزله

به هنگام وقوع زلزله در قدم اول، آرامش خود را حفظ کنید و دیگران را هم به آرامش دعوت کنید. برای مقابله با خطر های ناشی از پس لرزه ها آماده باشید. برای پیشگیری از آتش سوزی، بهتر است که جریان برق و گاز را قطع کنید؛ توجه داشته باشید که اگر به هر دلیل شیر گاز شکسته و امکان بستن آن را ندارید، به سرعت محل را ترک کنید. بعد از وقوع زلزله اگر هنوز آب در لوله ها جریان دارد، مقداری آب ذخیره کنید و سپس شیر آب را ببندید؛ برای تهیه آب ضروری می توانید از قالب‌های یخ درون یخچال استفاده کنید. در مکان هایی که بوی گاز استشمام می شود به هیچ عنوان کبریت، فندک، سیگار و چراغ روشن نکنید؛ چرا که ممکن است باعث آتش‌سوزی شود. در صورتی که داخل ساختمان  سوزی رخ داد، برای جلوگیری از گسترش آن، به سرعت آتش را مهار کنید؛ در صورت گسترش زیاد آتش سوزی، به سرعت محل حادثه را ترک کنید. برای نجات مجروحان و آسیب دیدگان در حادثه زلزله به سرعت بشتابید و به آن ها کمک کنید.

به طور کلی، حفظ خون سردی و آرامش و از سوی دیگر واکنش درست و سریع در زمان مناسب، از نکته های اصلی به هنگام وقوع زلزله است. اگر به هنگام وقوع زمین لرزه به نکات بالا توجه کامل داشته باشید، بدون شک مشکلی خاصی برای شما پیش نخواهد آمد؛ همچنین می توانید به یاری دیگر افراد آسیب دیده به شتابید و در کنار کمک های فردی، آن ها را به آرامش و خونسردی دعوت کنید.